Đặt lễ online là nhờ một trang mạng, một tài khoản mạng xã hội hay một người quen qua mạng sắm lễ và dâng hộ tại một ngôi đền, ngôi chùa nào đó, rồi gửi lại ảnh hoặc video. Biến thể của nó gồm cúng hộ ngày rằm, đọc tên cầu an trong buổi phát trực tiếp, hay "làm lễ" từ xa theo yêu cầu. Người dùng thường là người đi làm xa, du học, lao động ở nước ngoài, người già yếu hoặc người đang chăm người bệnh.
Nhu cầu ấy có thật và đáng được tôn trọng. Nhưng chính vì người nhờ không có mặt, đây cũng là mảnh đất dễ cho người trục lợi. Bài này phân loại các kiểu dịch vụ hay gặp, chỉ ra rủi ro, đưa ra các bước kiểm trước khi gửi tiền, và gợi ý những cách giữ nếp khi ở xa mà không cần qua trung gian.
Các kiểu "đặt lễ qua mạng" thường gặp
Trang nhận sắm lễ và dâng hộ. Một trang bán hàng hoặc tài khoản cá nhân nhận tiền theo gói, hứa sắm mâm và mang đến một nơi thờ tự có tiếng, sau đó gửi ảnh mâm lễ trên ban. Người làm có khi sống gần nơi đó, có khi không.
Đọc tên trong buổi phát trực tiếp. Người phát sóng đứng trước một ban thờ, đọc tên những người vừa gửi tiền hoặc quà ảo, kèm lời cầu. Càng gửi nhiều, tên càng được đọc lâu, đọc nhiều lần.
"Thầy" nhận làm lễ từ xa. Thường bắt đầu từ một lời xem hạn hoặc một tin nhắn riêng, sau đó là đề nghị làm lễ giải, lễ cầu với giá cao, kèm yêu cầu gửi ảnh, ngày sinh, địa chỉ.
Chùa, đền nhận ghi danh từ xa. Một số chùa có kênh chính thức để Phật tử ở xa ghi danh cầu an, cầu siêu trong các khoá lễ chung, nhất là từ sau những năm dịch bệnh. Đây là sinh hoạt của nhà chùa, khác hẳn ba kiểu trên.
Nhờ người quen ở quê. Gửi tiền nhờ anh chị em, hàng xóm ở quê đi lễ hộ. Kiểu này ít rủi ro nhất vì có quan hệ thật và có thể hỏi lại.
Vì sao người ta tìm đến dịch vụ này
Phía sau mỗi lần đặt lễ qua mạng thường là một hoàn cảnh cụ thể. Người con đi làm ở nước ngoài, ngày giỗ mẹ không về được, muốn có một mâm lễ ở ngôi chùa gần nhà. Người vợ ngồi trong bệnh viện chờ chồng mổ, không rời được, muốn có ai thắp hương cầu cho chồng. Người già sống một mình, không còn đi lễ đầu năm được như trước. Với họ, việc có ai đó làm thay là một cách giữ mối nối với nếp nhà.
Những năm dịch bệnh, nhiều chùa phát trực tiếp các khoá lễ để Phật tử theo dõi ở nhà. Thói quen xem lễ qua màn hình từ đó trở nên quen thuộc với nhiều người, kể cả người lớn tuổi. Từ chỗ quen ấy, các dịch vụ thương mại xuất hiện và mượn đúng hình thức đó: cũng có ban thờ, cũng có khói hương, cũng có tiếng chuông, nhưng phía sau là một tài khoản cá nhân nhận tiền.
Khó khăn là người nhờ không có cách nào biết chắc mâm lễ có được dâng thật, có đúng nơi không, hay chỉ là một tấm ảnh dùng lại. Niềm tin ở đây đặt hoàn toàn vào người nhận tiền.
Cũng nên nói thẳng: không phải ai nhận dâng lễ hộ cũng gian dối. Có người sống cạnh một ngôi đền, quen nếp, làm việc này cẩn thận và giữ chữ tín với khách quen nhiều năm. Vấn đề là từ phía người nhờ, nhìn qua màn hình rất khó phân biệt người cẩn thận với người chỉ chụp lại một mâm lễ cũ. Vì thế các bước kiểm ở phần sau không nhằm nghi ngờ tất cả, mà để bạn có căn cứ tin ai.
Những rủi ro hay gặp
Các trường hợp dưới đây được nhắc đi nhắc lại trong phản ánh của người dùng và trong cảnh báo của cơ quan chức năng về lừa đảo trên mạng nói chung. Không phải trang nào cũng vậy, nhưng đây là những điểm bạn cần kiểm.
- Ảnh, video mâm lễ dùng lại cho nhiều khách, chỉ đổi tên trên tờ giấy đặt cạnh mâm, hoặc không có gì chứng minh là dâng đúng ngày.
- Sau khi nhận tiền, người làm dịch vụ báo "lễ chưa đủ", "thánh chưa nhận", đề nghị gửi thêm cho lễ thứ hai, thứ ba.
- Yêu cầu ảnh chân dung, ảnh giấy tờ tuỳ thân, ngày giờ sinh, địa chỉ nhà, những thông tin có thể bị dùng vào việc khác.
- Tài khoản nhận tiền là tài khoản cá nhân không liên quan gì đến nơi thờ tự được nêu tên.
- Buổi phát trực tiếp tạo không khí gấp gáp: "còn năm phút nữa đóng sổ", "ai gửi trước được đọc trước".
- Mượn tên một ngôi chùa, ngôi đền có thật để quảng cáo, trong khi nơi đó không hề có dịch vụ như vậy.
Điểm chung của các rủi ro này là người nhờ ở xa và đang lo. Cả hai điều ấy khiến ta dễ bỏ qua bước kiểm tra mà bình thường ta vẫn làm khi mua một món hàng.
Kiểm gì trước khi gửi tiền nhờ làm lễ
Nếu bạn vẫn muốn nhờ người dâng lễ hộ, hãy đi qua các bước sau. Mỗi bước mất vài phút, nhưng gạt được phần lớn trường hợp đáng ngờ.
- Xác minh với chính nơi thờ tự: hỏi người quen sống gần đó đến tận nơi hỏi, hoặc hỏi qua kênh liên lạc mà chùa, ban quản lý di tích công bố ở cổng hay trên tấm bảng tại văn phòng. Nơi đó có nhận ai dâng lễ hộ không, có liên quan gì đến trang bạn đang xem không.
- Hỏi rõ bằng chữ: ai là người mang lễ, mâm gồm những gì, dâng vào ngày nào, giờ nào, ở ban nào, có ghi danh vào sổ của nơi thờ tự không.
- Ưu tiên tài khoản đứng tên tổ chức (chùa, ban quản lý) nếu nơi thờ tự có nhận đóng góp từ xa. Tài khoản cá nhân lạ là lý do để dừng lại.
- Chỉ đưa đủ thông tin cho lời cầu: họ tên người được cầu là đủ. Không gửi ảnh giấy tờ tuỳ thân, không gửi mã xác thực, không cài ứng dụng lạ theo hướng dẫn.
- Đặt trước một mức chi và giữ đúng. Mọi đề nghị "thêm lễ" sau khi đã trả tiền đều coi là dấu hiệu nên dừng.
- Lưu lại tin nhắn, biên lai chuyển khoản, đường dẫn trang. Nếu có chuyện, đó là bằng chứng để làm việc với ngân hàng và cơ quan công an.
Nếu sau các bước này bạn vẫn thấy không chắc, đó là câu trả lời. Còn rất nhiều cách giữ nếp mà không cần chuyển tiền cho người lạ.
Phát trực tiếp khoá lễ và phát trực tiếp "đọc tên lấy tiền"
Cần tách bạch hai loại phát sóng hay bị nhầm. Loại thứ nhất là khi một ngôi chùa phát trực tiếp khoá lễ tụng kinh, lễ Phật đản, lễ Vu lan để Phật tử ở xa theo dõi. Người xem không phải trả tiền để được xem, việc cúng dường nếu có là tự nguyện, qua kênh của chùa. Nội dung là nghi lễ, không phải màn đọc tên theo số tiền.
Loại thứ hai là phiên phát sóng do một cá nhân dựng, đứng trước một ban thờ có thể ở bất cứ đâu, kêu gọi người xem gửi tiền hoặc quà ảo để được "đọc tên cầu an", "xin lộc", "giải hạn". Cơ chế của nó dựa vào cảm giác được gọi tên giữa đám đông và sự gấp gáp của thời gian. Người gửi được đọc tên, thấy nhẹ lòng một lúc, rồi phiên sau lại có lời mời mới.
Một phép thử đơn giản: nếu số lần tên bạn được đọc, độ dài lời cầu cho bạn tăng theo số tiền bạn gửi, đó là một sản phẩm bán theo giá, không phải nghi lễ. Bạn có quyền xem như một người tò mò, nhưng không có lý do gì để chuyển khoản.
Ba cách nhờ dâng lễ khi ở xa: so sánh
Bảng dưới đặt cạnh nhau ba lựa chọn phổ biến để bạn thấy chỗ khác nhau. Ở cột cuối là những điều bạn nên hỏi trước, dù chọn cách nào.
| Cách | Ai làm | Kiểm được không | Nên hỏi trước |
|---|---|---|---|
| Ghi danh qua kênh của chùa, đền | Nhà chùa, ban quản lý trong khoá lễ chung | Có, qua sổ ghi danh và người của nơi đó | Khoá lễ ngày nào, ghi danh ở đâu, đóng góp tự nguyện thế nào |
| Nhờ người thân, người quen ở quê | Người có quan hệ thật với bạn | Có, gọi điện hỏi, nhờ người khác cùng đi | Người ấy có tiện không, lễ nhỏ thôi, cảm ơn thế nào cho phải |
| Trang dịch vụ, người lạ trên mạng | Người bạn chưa từng gặp | Rất khó, chủ yếu dựa vào ảnh họ gửi | Như các bước ở mục trên; tài khoản cá nhân, lời đòi thêm là lý do dừng |
Nhìn vào cột "kiểm được không" là thấy vì sao hai cách đầu được nhiều gia đình chọn. Khi cầu cho người thân, sự yên tâm đến từ việc biết ai đã thắp nén hương ấy, không đến từ tấm ảnh mâm lễ đẹp.
Ở xa vẫn giữ được nếp mà không cần qua trung gian
Lời cầu không cần đi qua đường chuyển khoản. Người ở xa có thể thắp một nén hương, hoặc chỉ đứng lặng một lúc trước một góc nhỏ trong phòng mình vào đúng ngày rằm, ngày giỗ, và thưa vài lời bằng tiếng của mình. Nhiều gia đình Việt ở nước ngoài giữ nếp đúng như vậy: một tấm ảnh ông bà, một bình hoa, một ngọn nến, và lời khấn nôm ngắn.
Bạn cũng có thể gọi video về nhà vào giờ cả nhà thắp hương, cùng đứng khấn với bố mẹ qua màn hình. Với người già, được thấy con cháu cùng có mặt trong giờ lễ, dù qua điện thoại, thường quý hơn một mâm lễ lớn do người lạ bưng lên ban. Nếu muốn đóng góp cho ngôi chùa quê nhà, hãy nhờ người thân hỏi kênh đóng góp chính thức của chùa.
Nếu chẳng may đã chuyển tiền rồi mới thấy có dấu hiệu lừa, hãy làm ngay ba việc: báo ngân hàng của mình để được hướng dẫn, lưu toàn bộ tin nhắn và biên lai, rồi trình báo công an nơi bạn cư trú hoặc nơi gần nhất. Đừng chuyển thêm tiền cho bất kỳ ai hứa "lấy lại tiền giúp", vì đó thường là vòng lừa thứ hai.
Câu hỏi thường gặp
Đặt lễ online có linh như đi lễ trực tiếp không?
Không ai có thể trả lời câu này thay bạn, và cũng không nơi thờ tự nghiêm túc nào cam kết điều đó. Theo quan niệm phổ biến, điều quý là lòng thành của người cầu. Nếu đã nhờ người dâng lễ, hãy chọn người bạn tin được, và vẫn tự thưa vài lời ở nơi mình đang ở.
Làm sao biết một trang nhận dâng lễ có liên quan đến ngôi chùa họ nêu tên?
Hỏi chính ngôi chùa qua kênh liên lạc chùa công bố tại chỗ, hoặc nhờ người quen ở gần đến hỏi phòng khách của chùa. Nếu chùa nói không có dịch vụ đó, bạn đã có câu trả lời. Đừng dựa vào ảnh cổng chùa, ảnh mâm lễ hay lời giới thiệu trên chính trang đó.
Chùa có thu tiền để ghi danh cầu an qua mạng không?
Nhiều chùa nhận ghi danh cầu an, cầu siêu trong các khoá lễ chung và để việc cúng dường là tự nguyện. Cách làm khác nhau giữa các chùa. Nếu thấy một nơi đưa ra bảng giá theo gói, tính tiền theo số lần đọc tên, hãy hỏi lại trực tiếp nhà chùa trước khi gửi.
Có nên gửi ngày giờ sinh để được làm lễ cầu an từ xa?
Với lời cầu an thông thường, họ tên người được cầu là đủ. Ngày giờ sinh, địa chỉ, ảnh chân dung là thông tin cá nhân nhạy cảm; một số kịch bản lừa dùng chúng để phán hạn rồi bán thêm lễ. Chỉ đưa những gì thật sự cần, và chỉ đưa cho nơi bạn đã xác minh.
Đã chuyển tiền đặt lễ cho người lạ rồi thấy nghi ngờ thì làm gì?
Dừng mọi lần chuyển tiếp theo. Gọi ngân hàng của bạn để báo giao dịch và hỏi hướng xử lý, lưu ảnh màn hình tin nhắn, biên lai, tên tài khoản nhận. Trình báo công an nơi cư trú. Cẩn thận với những người tự nhận giúp lấy lại tiền mà đòi phí trước.
Ở nước ngoài không có bàn thờ thì khấn ở đâu?
Nhiều người dành một góc kệ sạch sẽ, đặt ảnh người thân, một bình hoa hoặc ngọn nến, và đứng khấn ở đó vào ngày giỗ, ngày rằm. Nếu nơi ở cấm đốt hương, chỉ cần đứng lặng và thưa lời. Cũng có thể gọi video về nhà để cùng gia đình thắp hương đúng giờ.