Đền thờ danh nhân, anh hùng dân tộc vừa là nơi tín ngưỡng của người dân vừa là nơi tưởng niệm của cả cộng đồng, nên người đến có hai cách lễ: dâng hương tưởng nhớ công đức, và khấn cầu theo tín ngưỡng dân gian. Hai cách này cùng tồn tại ở nhiều đền, không loại trừ nhau. Điều khiến nhiều người lúng túng là không biết lúc nào nên làm theo cách nào, nhất là khi đi theo đoàn của cơ quan, nhà trường.
Bài này giải thích sự khác nhau giữa hai cách lễ, gợi ý cách chuẩn bị một chuyến dâng hương có ý nghĩa, trình tự thường gặp khi dâng hương theo đoàn, và những điều ban quản lý các khu di tích hay nhắc khách. Bài không xếp hạng đền nào, không nói nơi nào cầu được gì; mục đích là để chuyến đi của bạn trọn vẹn và đúng mực.
Đền thờ danh nhân khác đền thờ thần ở đâu
Ở Việt Nam, người ta thờ nhiều loại thần: thiên thần như thần núi, thần sông; nhân thần là người có thật được thờ vì công trạng; và những vị thần gắn với truyền thuyết. Đền thờ danh nhân, anh hùng dân tộc thuộc nhóm nhân thần: đó là những người được sử sách ghi lại, có công dựng nước, giữ nước, mở mang đất đai, dạy học, làm thuốc cứu người. Nhân dân lập đền thờ để nhớ ơn, và qua nhiều thế hệ, các vị dần được tôn kính như thần.
Vì vậy, một ngôi đền thờ danh nhân thường có hai lớp ý nghĩa. Lớp thứ nhất là ký ức lịch sử: cuộc đời, sự nghiệp, những trận đánh, những việc làm được ghi lại. Lớp thứ hai là tín ngưỡng dân gian: người dân tin vị ấy vẫn phù hộ cho dân làng, cho con cháu. Cả hai lớp đều đáng tôn trọng, và nhiều đền lớn đã được xếp hạng di tích quốc gia, có nhà trưng bày, có bia ghi công trạng.
Người đến đền có thể nghiêng về lớp này hoặc lớp kia, tuỳ niềm tin của mình. Một học sinh đi theo trường có thể chỉ dâng hương tưởng niệm; một người mẹ đi cùng con có thể vừa dâng hương vừa khấn cầu bình an. Không ai sai.
Cũng nên phân biệt đền thờ danh nhân với nhà tưởng niệm, khu lưu niệm hay đài tưởng niệm. Những nơi sau thiên hẳn về ký ức lịch sử, thường không có nếp khấn cầu, lễ vật chủ yếu là hoa, và việc dâng hương diễn ra theo nghi thức của cơ quan quản lý. Đền thì có thêm người giữ đền, có ngày tiệc, có lễ hội và có người dân đến lễ quanh năm. Đến nơi nào thì nhìn cách người quản lý ở đó bố trí ban thờ, bát hương, khu đặt hoa để biết nơi ấy nghiêng về phía nào, rồi làm theo cho hợp.
Dâng hương tưởng niệm và khấn cầu: hai cách lễ
Bảng dưới đây so sánh để bạn chọn cách phù hợp với mình và với dịp đi. Đây là cách phân biệt để dễ hiểu, trên thực tế nhiều người làm cả hai.
| Dâng hương tưởng niệm | Khấn cầu theo tín ngưỡng | |
|---|---|---|
| Tâm thế | Tưởng nhớ, biết ơn công đức của người được thờ | Bày tỏ mong ước, xin được phù hộ |
| Lễ vật thường thấy | Hoa tươi, hương, có khi vòng hoa hoặc lẵng hoa của đoàn | Hương, hoa, quả, có nơi có lễ mặn theo lệ của đền |
| Lời nói | Thường im lặng, mặc niệm; trưởng đoàn có thể đọc lời ngắn | Khấn thầm bằng lời của mình hoặc theo bản văn khấn của gia đình |
| Cử chỉ | Đứng nghiêm, cúi đầu hoặc vái | Vái, lạy theo nếp của gia đình |
| Thường gặp ở | Đoàn cơ quan, nhà trường, ngày kỷ niệm | Người dân đi lễ, ngày rằm, mùng một, ngày hội đền |
| Việc nên làm thêm | Xem nhà trưng bày, đọc bia, nghe thuyết minh | Lễ tạ khi ra về theo nếp gia đình nếu có |
Nhiều ban quản lý di tích ở các đền thờ danh nhân khuyến khích khách dùng lễ chay như hương, hoa, quả, không đặt tiền lên ban thờ và không đốt vàng mã ở khu vực trong đền. Khi đến, bạn đọc bảng nội quy ở cổng để biết quy định riêng của nơi đó.
Chuẩn bị trước chuyến dâng hương
Một chuyến dâng hương có ý nghĩa bắt đầu từ trước khi bước vào cổng đền. Những việc dưới đây không mất nhiều thời gian nhưng làm khác hẳn trải nghiệm.
- Tìm đọc tiểu sử người được thờ từ nguồn đáng tin như sách sử, sách giáo khoa, trang thông tin của cơ quan văn hoá. Biết vị ấy là ai, sống thời nào, làm được gì thì lúc đứng trước ban thờ bạn sẽ hiểu mình đang tưởng nhớ ai.
- Xem ngày giờ mở cửa và các ngày có lễ lớn. Ngày giỗ, ngày hội đền thường rất đông, đi theo đoàn nên tránh hoặc đặt lịch với ban quản lý.
- Chọn lễ vật gọn gàng: hoa tươi, hương. Đoàn cơ quan có thể chuẩn bị vòng hoa hoặc lẵng hoa, ghi tên đoàn trên dải băng cài theo hoa nếu đó là nếp của đơn vị.
- Chọn trang phục lịch sự, màu trầm. Đoàn đông có thể thống nhất trang phục để buổi lễ trang nghiêm hơn.
- Với trẻ em, kể trước cho các cháu một câu chuyện ngắn về người được thờ, để chuyến đi thành buổi học chứ không chỉ là đi chơi.
- Nếu đi theo đoàn, cử trước một người liên hệ ban quản lý để biết giờ được vào, chỗ đặt lễ và có người thuyết minh hay không.
Trình tự dâng hương theo đoàn thường gặp
Đoàn cơ quan, nhà trường, hội đoàn đến dâng hương thường đi theo một trình tự quen thuộc. Mỗi khu di tích có thể có người hướng dẫn riêng; khi có, bạn làm theo người đó.
- Đoàn tập trung ở sân hoặc cổng, chỉnh trang trang phục, xếp hàng theo hàng dọc hoặc hàng ngang tuỳ không gian.
- Hai người được cử mang vòng hoa hoặc lẵng hoa đi trước, trưởng đoàn đi sau, các thành viên theo sau.
- Đặt lễ, đặt hoa lên ban thờ hoặc chỗ được chỉ định. Người của ban quản lý có thể giúp đặt.
- Cả đoàn đứng nghiêm. Người dẫn lễ hoặc trưởng đoàn đọc vài lời ngắn tưởng nhớ công đức, nếu đó là nếp của đơn vị.
- Cả đoàn mặc niệm trong khoảng một phút.
- Trưởng đoàn thắp hương trước, sau đó các thành viên lần lượt thắp hương, vái hoặc cúi đầu. Đoàn đông có thể để trưởng đoàn thay mặt thắp hương, các thành viên cúi đầu tại chỗ, để tránh khói và chen lấn.
- Đoàn đi tham quan nhà trưng bày, nghe thuyết minh, ghi sổ lưu niệm nếu khu di tích có.
Trình tự này mang tính nghi lễ cộng đồng, không phải nghi thức tôn giáo. Người không thắp hương vì lý do niềm tin riêng vẫn có thể đứng nghiêm, mặc niệm cùng đoàn.
Đưa học sinh, trẻ nhỏ đi dâng hương sao cho thành buổi học
Với trường học, chuyến dâng hương ở đền thờ danh nhân thường gắn với một ngày kỷ niệm hoặc một bài học lịch sử. Giáo viên có thể chia lớp thành nhóm nhỏ, mỗi nhóm tìm hiểu trước một phần: thời đại, sự nghiệp, các câu chuyện dân gian về người được thờ, kiến trúc đền. Đến nơi, mỗi nhóm kể lại phần của mình ngay ở sân đền. Các em sẽ nhớ lâu hơn nhiều so với việc chỉ đứng xếp hàng rồi về.
Trẻ nhỏ đi cùng gia đình thì không cần bài bản như vậy. Một câu chuyện ngắn trên đường đi, một câu hỏi để các cháu tự tìm câu trả lời trong nhà trưng bày, là đủ. Trẻ dưới sáu tuổi dễ mỏi chân và sợ chỗ đông, nên chọn giờ vắng, ở lại vừa đủ lâu rồi cho các cháu nghỉ ở sân.
Một điều cần tránh là nói với trẻ rằng đến đây cầu thì sẽ học giỏi, thi đỗ. Cách nói ấy dễ khiến các cháu nghĩ kết quả học tập nằm ở việc đi lễ. Nói rằng chúng ta đến để cảm ơn và học theo tấm gương của người xưa thì vừa đúng tinh thần tưởng niệm, vừa hợp với việc dạy con.
Ngày giỗ, ngày hội đền: khi rất đông người
Đi sớm hoặc đi muộn. Ngày giỗ, ngày hội, các đền lớn có thể đón rất nhiều người. Đến từ sáng sớm hoặc chiều muộn giúp tránh giờ cao điểm, nhất là khi có người già, trẻ nhỏ.
Thắp hương ở bát hương chung. Ngày đông, ban quản lý thường đặt bát hương lớn ngoài sân. Thắp ở đó, cầm hương thẳng đứng, không giơ cao ngang mặt người khác.
Giữ tư trang. Chỗ đông người là nơi kẻ gian dễ ra tay. Túi đeo trước ngực, điện thoại cất kỹ, không mang nhiều tiền mặt.
Theo luồng đi một chiều. Nhiều đền bố trí lối vào và lối ra riêng trong ngày hội. Đi ngược luồng để quay lại chụp ảnh là cách gây ùn tắc nhanh nhất.
Nhường chỗ cho đoàn đang làm lễ. Khi một đoàn đang mặc niệm, đứng chờ ở phía sau cho tới khi đoàn xong, không chen lên đặt lễ cùng lúc.
Những điều ban quản lý di tích hay nhắc khách
Không đặt tiền lên ban thờ, không nhét tiền vào tay tượng. Tiền lẻ rải khắp nơi khiến ban thờ bừa bộn và khó quản lý. Muốn góp, bỏ vào hòm công đức.
Thắp hương đúng nơi quy định. Nhiều đền lớn chỉ cho thắp hương ở bát hương chung ngoài sân hoặc ở gian ngoài, để giảm khói và nguy cơ cháy trong không gian gỗ.
Hoá vàng ở lò hoá vàng, hoặc không hoá. Một số di tích đã vận động bỏ vàng mã. Nếu đền có lò hoá vàng, chỉ đốt ở đó.
Giữ yên lặng trong khu vực ban thờ. Khu trưng bày và sân đền có thể trò chuyện nhỏ; khu ban thờ thì giữ im lặng, nhất là khi có đoàn đang dâng hương.
Hỏi trước khi chụp. Nhiều đền cho chụp bên ngoài nhưng hạn chế chụp tượng, chụp ban thờ chính.
Không bẻ cây, không viết vẽ lên tường, bia. Đây là hiện vật và cảnh quan được bảo vệ; một vết khắc tên có thể ở đó hàng chục năm.
Câu hỏi thường gặp
Đi theo đoàn trường có cần khấn khi dâng hương không?
Không cần. Dâng hương theo đoàn là nghi lễ tưởng niệm, thường chỉ gồm đặt hoa, mặc niệm, thắp hương và cúi đầu. Ai muốn khấn thầm bằng lời của mình thì cứ làm, nhưng không bắt buộc và không cần đọc to.
Dâng hương tưởng niệm thì nên mang lễ gì?
Hoa tươi và hương là đủ. Đoàn cơ quan có thể dùng vòng hoa hoặc lẵng hoa. Nhiều ban quản lý di tích khuyến khích lễ chay, không đặt tiền lên ban thờ, không đốt vàng mã trong khu vực đền. Đọc nội quy tại cổng để biết quy định riêng.
Người không theo tín ngưỡng thờ cúng có nên đi dâng hương không?
Có thể đi. Dâng hương ở đền thờ danh nhân mang nhiều ý nghĩa tưởng niệm. Nếu bạn không muốn thắp hương, đứng nghiêm, mặc niệm, cúi đầu cùng mọi người cũng là cách bày tỏ lòng biết ơn và được tôn trọng.
Có nên cầu xin công danh, thi cử ở đền thờ danh nhân không?
Nhiều người vẫn khấn cầu theo tín ngưỡng dân gian và đó là quyền của họ. Cầu là để lòng yên, còn kết quả thi cử, công việc phụ thuộc vào sự chuẩn bị thật. Tìm hiểu cuộc đời người được thờ cũng là một cách học có ích.
Mặc niệm khi dâng hương kéo dài bao lâu?
Thường khoảng một phút, do người dẫn lễ hoặc trưởng đoàn ra hiệu bắt đầu và kết thúc. Trong lúc mặc niệm, mọi người đứng nghiêm, cúi đầu, không nói chuyện, không dùng điện thoại. Một số đơn vị có nếp riêng, làm theo người dẫn lễ.
Đoàn đông người thì thắp hương thế nào cho khỏi chen lấn?
Trưởng đoàn có thể thay mặt cả đoàn thắp hương, các thành viên đứng tại chỗ cúi đầu. Hoặc chia thành từng nhóm nhỏ lần lượt lên thắp. Hỏi ban quản lý di tích trước để biết chỗ đứng và số người được lên cùng lúc.