Khi bố mẹ chi cho lễ bái nhiều đến mức ảnh hưởng tiền sinh hoạt, tiền thuốc hay phải vay mượn, cách hiệu quả nhất thường không phải tranh luận đúng sai về niềm tin, mà là hiểu điều bố mẹ đang lo rồi cùng nhau đặt một mức chi vừa sức. Người lớn tuổi chi tiền đi lễ hầu như luôn vì con cháu; nói chuyện bắt đầu từ chỗ ấy thì dễ được lắng nghe hơn.
Bài này dành cho người con đang băn khoăn. Bài gợi ý cách nhận ra mức chi đã quá tay, những lý do thường gặp phía sau, cách chuẩn bị và mở lời, những câu nên tránh, và lúc nào cần can thiệp mạnh hơn vì có dấu hiệu bị người khác lợi dụng.
Dấu hiệu mức chi cho lễ bái đã quá tay
Mỗi nhà một hoàn cảnh, không có con số chung cho "quá nhiều". Các dấu hiệu dưới đây giúp bạn nhìn ra khi nào việc chi tiêu cho lễ bái đã bắt đầu làm hại chính người chi và gia đình.
- Tiền lễ bái lấn sang tiền ăn, tiền thuốc, tiền điện nước, hoặc bố mẹ bắt đầu ngại đi khám vì "để dành tiền đi lễ".
- Bố mẹ vay mượn người quen, vay qua ứng dụng, hoặc bán đồ trong nhà để có tiền làm lễ.
- Số nơi đi lễ, số lần làm lễ tăng dần mỗi năm, kèm những khoản "lễ giải", "lễ cầu" theo lời một người cụ thể.
- Bố mẹ giấu con cái chuyện chi tiền, hoặc nói tránh khi được hỏi.
- Có một "thầy", một "cô" hay một nhóm thường xuyên gọi điện, nhắn tin báo bố mẹ phải làm thêm lễ.
- Mỗi khi có chuyện không như ý trong nhà, bố mẹ cho rằng do lễ chưa đủ và tìm cách làm thêm.
Nếu chỉ thấy một dấu hiệu nhỏ, có thể bố mẹ chỉ đang đi lễ nhiều hơn vì vui với bạn bè. Nếu thấy nhiều dấu hiệu cùng lúc, nhất là dấu hiệu về vay mượn và người thúc giục, đó là lúc cần nói chuyện sớm.
Vì sao bố mẹ chi nhiều cho việc cầu xin
Lo cho con cháu. Đây là lý do phổ biến nhất. Con làm ăn xa, cháu đi học, ai đó trong nhà ốm, bố mẹ không giúp được trực tiếp nên muốn làm điều mình làm được. Đi lễ là cách bố mẹ góp tay vào cuộc sống của con.
Có thời gian và cần chỗ sinh hoạt. Nghỉ hưu, con cái đi xa, nhiều người lớn tuổi tìm thấy niềm vui ở các chuyến đi lễ cùng bạn bè, ở những buổi sinh hoạt tại chùa. Chi phí tăng dần theo các chuyến đi mà không ai để ý.
Từng có trải nghiệm "được". Một lần đi lễ trùng với việc con đỗ đạt, khỏi bệnh để lại dấu ấn rất sâu. Bố mẹ muốn lặp lại điều đã làm khi trước, thậm chí làm nhiều hơn cho chắc.
Bị thúc giục. Trong nhóm đi lễ hay qua các mối quen, có người hay nói về lễ này lễ kia, về hạn của năm. Có khi đó là lời khuyên thật lòng của bạn bè, có khi là của người kiếm lời từ việc tổ chức lễ.
Muốn được thấy mình còn có ích. Với một số người lớn tuổi, lo lễ bái cho cả nhà là vai trò quan trọng cuối cùng họ còn giữ. Cắt bớt việc ấy một cách thô bạo có thể khiến họ thấy mình bị gạt ra.
Chuẩn bị trước khi mở lời
Cuộc nói chuyện về tiền với bố mẹ dễ thành cãi nhau nếu bắt đầu vội. Chuẩn bị mấy việc nhỏ dưới đây giúp nó đi đúng hướng.
- Hình dung lại con số: khoảng bao nhiêu mỗi tháng, mỗi năm, so với thu nhập của bố mẹ. Không cần chính xác, chỉ cần biết mức độ.
- Tìm hiểu điều bố mẹ đang lo. Thường chỉ cần để ý xem bố mẹ hay nhắc tên ai khi đi lễ về, hay hỏi han chuyện gì của con cháu.
- Xem có người cụ thể nào đang dẫn dắt chuyện chi tiền không: một người tổ chức các chuyến đi, một người hay gọi điện báo lễ.
- Bàn trước với anh chị em, chọn người bố mẹ hay nghe nhất để nói. Tránh cảnh cả nhà cùng "xử" bố mẹ trong một bữa cơm.
- Chọn lúc thong thả, riêng tư, không ngay sau một chuyến đi lễ, không trước mặt khách, không lúc ai đang mệt.
- Nghĩ sẵn một hai đề nghị cụ thể, để cuộc nói chuyện có hướng đi chứ không chỉ là lời phàn nàn.
Mục tiêu của cuộc nói chuyện đầu tiên không phải là chốt ngay một con số. Mục tiêu là để bố mẹ thấy con quan tâm, và để hai bên bắt đầu nói được về chuyện tiền mà không ai thấy bị xúc phạm.
Mở lời thế nào cho êm
Hãy bắt đầu bằng sự quan tâm, không bắt đầu bằng con số. Một câu như "Dạo này con thấy mẹ đi lễ nhiều, mẹ đang lo chuyện gì à?" mở ra cuộc trò chuyện về nỗi lo, thay vì đẩy bố mẹ vào thế phải bảo vệ niềm tin của mình. Nhiều khi chỉ cần được hỏi đúng câu ấy, bố mẹ đã kể ra hết những gì đang canh cánh.
Khi bố mẹ kể, hãy lắng nghe đến hết, đừng ngắt lời để sửa. Sau đó mới nói điều con lo, bằng giọng của người con chứ không phải của người kiểm tra sổ sách: "Con lo mẹ tiêu nhiều quá, đến lúc mẹ ốm lại ngại đi khám vì tiếc tiền." Đặt nỗi lo của con cạnh nỗi lo của mẹ, hai bên sẽ thấy mình cùng phía.
Rồi đưa ra đề nghị cụ thể, nhỏ và dễ làm. Ví dụ: cả nhà cùng đi lễ một chuyến chính đầu năm thay cho nhiều chuyến lẻ; mẹ giữ một khoản riêng cho lễ bái mỗi tháng, dùng hết thì đợi tháng sau; lần tới có ai mời làm lễ lớn, mẹ gọi con bàn trước. Đề nghị càng cụ thể, bố mẹ càng dễ đồng ý thử.
Nếu buổi đầu chưa đi tới đâu, cũng không sao. Chuyện tiền bạc và niềm tin cần vài lần nói chuyện. Điều quan trọng là lần sau vẫn có thể mở lời mà không ai ngại.
Những câu nên tránh và cách nói khác
Có những câu nói buột ra lúc sốt ruột nhưng làm cuộc nói chuyện đóng lại ngay. Bảng dưới gợi ý cách nói khác với cùng một ý.
| Câu nên tránh | Vì sao nên tránh | Cách nói khác |
|---|---|---|
| "Mẹ mê tín quá." | Biến cuộc trò chuyện thành phán xét niềm tin | "Con thấy mẹ đi lễ nhiều, mẹ đang lo gì ạ?" |
| "Tiền đó đem cho người ta lừa." | Làm bố mẹ xấu hổ, dễ giấu chuyện đi | "Con muốn biết tiền lễ của mẹ đến đúng chỗ." |
| "Từ nay không đi lễ nữa." | Cấm đoán khiến bố mẹ thấy bị tước vai trò | "Mình đi ít chuyến hơn mà cả nhà cùng đi được không mẹ?" |
| "Bao nhiêu năm lễ rồi có được gì đâu." | Chạm vào những điều bố mẹ tin là đã được | "Con biết mẹ lễ là vì tụi con, con cảm ơn mẹ." |
| Nói trước mặt họ hàng, hàng xóm | Bố mẹ mất mặt, càng giữ ý mình | Nói riêng, lúc thong thả |
Điểm chung của cột cuối là đặt sự quý trọng lên trước. Người lớn tuổi khi thấy mình được tôn trọng thường dễ lắng nghe hơn rất nhiều so với khi thấy mình đang bị dạy dỗ.
Gợi ý một thoả thuận chi tiêu lễ bái trong nhà
Khi bố mẹ đã sẵn lòng, một thoả thuận đơn giản giúp cả nhà khỏi phải nói đi nói lại chuyện tiền. Không cần viết thành văn bản, chỉ cần mọi người cùng nhớ và cùng giữ. Dưới đây là những điểm nhiều gia đình đã thấy hiệu quả.
- Một khoản cố định mỗi tháng hoặc mỗi năm dành cho lễ bái, do bố mẹ tự quản lý, tiêu thế nào là quyền của bố mẹ.
- Một lịch đi lễ chính trong năm mà con cháu cố gắng đi cùng, ví dụ đầu năm, rằm tháng Bảy, ngày giỗ lớn trong họ.
- Mọi khoản vượt quá khoản cố định, nhất là lễ do người khác đề nghị, thì bố mẹ gọi con bàn trước khi trả.
- Con cháu góp một phần vào quỹ lễ bái nếu có điều kiện, để bố mẹ thấy việc giữ lễ là việc chung, không phải gánh riêng.
- Cuối năm cả nhà ngồi lại xem khoản ấy đã dùng ra sao, có cần tăng giảm, có lễ nào nên gộp hay bỏ.
- Phần dư nếu có, bố mẹ chọn một việc thiện để làm, như một cách khép lại năm.
Điểm mấu chốt của thoả thuận này là bố mẹ vẫn giữ quyền và vai trò, chỉ có thêm một khung để tự bảo vệ mình. Khi có người lạ thúc giục làm lễ lớn, bố mẹ có sẵn câu trả lời: "Để bàn với các con đã."
Khi có dấu hiệu bị lợi dụng
Có trường hợp chuyện không dừng ở việc bố mẹ thích đi lễ. Một người nào đó, qua điện thoại, qua mạng xã hội hay ngoài đời, liên tục báo hạn, đề nghị làm lễ với số tiền lớn, dặn bố mẹ giữ kín không cho con cái biết vì "nói ra thì không linh". Lời dặn giữ bí mật là dấu hiệu rất đáng lo, vì nó cắt bố mẹ khỏi những người có thể giúp họ suy nghĩ lại.
Lúc này, bạn cần can thiệp rõ ràng hơn nhưng vẫn mềm mỏng với bố mẹ. Ngồi cùng bố mẹ xem lại tin nhắn, giao dịch; giúp bố mẹ chặn số, chặn tài khoản của người đó; nếu số tiền lớn hoặc có dấu hiệu lừa đảo, giữ lại bằng chứng và trình báo công an nơi cư trú. Liên hệ ngân hàng nếu có giao dịch chuyển khoản.
Đừng trách bố mẹ trong lúc này. Người bị lừa thường đã rất xấu hổ. Nói với bố mẹ rằng những kịch bản ấy được dựng rất khéo, nhiều người học cao, từng trải cũng mắc. Điều bố mẹ cần lúc đó là cảm giác có con ở bên, để lần sau có người lạ gọi điện, bố mẹ nghĩ ngay đến việc gọi cho con trước.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ chi bao nhiêu cho lễ bái thì là quá nhiều?
Không có con số chung. Mức chi trở thành vấn đề khi nó lấn vào tiền sinh hoạt, tiền thuốc, khi phải vay mượn, hoặc khi có người cụ thể thúc giục chi thêm. Mỗi gia đình nên tự đặt một mức phù hợp với thu nhập và cùng nhau giữ.
Có nên giữ tiền hộ bố mẹ để hạn chế chi cho lễ bái không?
Chỉ nên làm khi bố mẹ đồng ý và hiểu lý do, ví dụ cùng thống nhất một khoản cố định mỗi tháng cho lễ bái. Tự ý giữ tiền của bố mẹ dễ khiến họ thấy bị coi thường và mất quyền tự quyết. Trường hợp có dấu hiệu bị lừa đảo nghiêm trọng thì nên tìm tư vấn pháp lý.
Bố mẹ giận khi con nhắc chuyện tiền đi lễ thì làm sao?
Tạm dừng, xin lỗi vì đã làm bố mẹ buồn, và nói rõ con nói vì lo cho bố mẹ. Đợi một thời gian rồi mở lời lại bằng sự quan tâm, không bằng con số. Có thể nhờ người bố mẹ tin cậy như anh chị em, họ hàng thân nói giúp.
Đi lễ cùng bố mẹ có giúp giảm chi tiêu không?
Thường là có. Khi con cháu cùng đi, bố mẹ thấy vui và ít cần sắm lễ to để bù cho sự vắng mặt của con. Con cũng có dịp thấy tận nơi những khoản chi, và cùng bố mẹ từ chối những lời mời làm lễ thêm ở cổng đền.
Làm sao biết người hay gọi bố mẹ đi lễ là bạn bè hay người trục lợi?
Để ý xem người đó có hưởng lợi gì từ các chuyến lễ không: thu tiền tổ chức, bán lễ, nhận tiền làm lễ hộ. Nếu họ thường báo hạn, dặn giữ kín với con cái, hoặc đề nghị những khoản tiền lớn, đó là dấu hiệu cần cẩn trọng.
Nếu bố mẹ đã chuyển nhiều tiền cho người làm lễ thì làm gì?
Ngồi cùng bố mẹ, không trách móc, thu thập tin nhắn, biên lai, tên tài khoản nhận. Liên hệ ngân hàng để hỏi hướng xử lý và trình báo công an nơi cư trú. Cẩn thận với người tự nhận lấy lại tiền giúp mà đòi phí trước.