Ở nhiều đền, phủ đông khách, người đi lễ hay gặp cảnh vừa tới cổng đã có người hỏi tuổi, hỏi chuyện nhà, rồi mời viết sớ, dâng lễ giải hạn hoặc "xem cho một quẻ". Lời mời thường rất nhẹ nhàng, có khi kèm một câu khiến bạn chột dạ như "năm nay tuổi con hơi vướng". Đến khi xong việc mới biết số tiền phải trả lớn hơn nhiều so với điều mình định.
Bài này không bàn tờ sớ đúng hay sai, cũng không nói ai linh ai không. Bài mô tả những kịch bản chèo kéo hay gặp, giải thích vì sao người tỉnh táo vẫn dễ xuôi theo, và gợi ý mấy câu từ chối lịch sự để bạn đi lễ theo cách của mình mà không mất lòng ai.
Tờ sớ trong tục đi lễ: hiểu đủ để không bị dẫn dắt
Trong nếp lễ của người Việt, sớ là một tờ văn trình lên thần, Phật, thường viết theo thể thức cố định, ghi tên người dâng, nơi ở và việc cầu. Sớ hay gắn với các lễ lớn ở đền, phủ, với lễ cầu an, cầu siêu do nhà chùa hoặc người làm nghề nghi lễ đảm nhận. Phần lớn các tờ sớ xưa viết bằng chữ Hán, ngày nay nhiều nơi dùng quốc ngữ hoặc chữ in sẵn điền tên.
Điều người đi lễ ít được nói cho biết là: với một lần đi lễ thường, sớ không phải thứ bắt buộc. Nhiều chùa không dùng sớ cho khách vãng lai; nhiều vị tăng ni khuyên người đến chùa chỉ cần chắp tay, niệm Phật hoặc thưa vài lời ngắn. Ở đền, phủ, có nơi giữ nếp dâng sớ trong lễ lớn, nhưng việc ấy do người của nhà đền hoặc gia đình tự lo, không phải do một người lạ đứng cổng mời.
Khi biết như vậy, câu "chưa có sớ thì lễ chưa thấu" mất đi sức nặng. Nếu gia đình bạn có nếp dâng sớ, hãy hỏi người lớn trong nhà hoặc hỏi thẳng nhà đền xem nên làm ở đâu, nhờ ai. Còn khi một người không quen nói bạn phải viết sớ ngay hôm nay, đó là lời chào hàng chứ không phải lời dặn của nơi thờ tự.
Những kịch bản chèo kéo quen thuộc
Hỏi tuổi rồi nói "vướng hạn". Người mời hỏi năm sinh, rồi bảo năm nay tuổi bạn gặp sao xấu, cần làm lễ ngay tại đền cho "nhẹ". Họ không cần biết gì thêm về bạn, câu ấy nói với ai cũng được.
Khen lễ đẹp rồi bảo "còn thiếu". Bạn đã có mâm lễ tự sắm, người ta khen rồi nói thiếu sớ, thiếu lễ ban Quan, thiếu tiền "trình", và nhận lo hộ phần thiếu.
Mời "tuỳ tâm". Ban đầu không nói giá, bảo cứ để họ viết, tuỳ tâm gửi. Viết xong thì gợi ý một con số mà phần lớn người đi lễ thấy ngại mặc cả trước chốn trang nghiêm.
Dẫn vào chỗ riêng. Mời bạn sang một gian phụ, một bàn khuất để "khấn kín", "xem kỹ hơn". Không gian riêng khiến bạn khó từ chối và khó có người khác chứng kiến.
Nhắc chuyện người thân. Biết bạn đi lễ vì bố ốm, con thi, họ nói thêm rằng lễ này "cho cả nhà", làm sớm thì "kịp". Nỗi lo có thật của bạn được dùng làm đòn bẩy.
Vì sao người tỉnh táo vẫn dễ xuôi theo
Thứ nhất là bối cảnh. Ở cổng đền, khói hương, tiếng chuông, dòng người chen chúc khiến ai cũng muốn làm cho xong và làm cho phải. Người ta ngại từ chối lớn tiếng ở nơi thờ tự, sợ mình thất lễ. Người chèo kéo hiểu điều đó, nên lời mời luôn nhỏ nhẹ, xưng "con", gọi "cô", tạo cảm giác như người trong nhà.
Thứ hai là câu nói chạm vào nỗi lo. Người đi lễ thường đang có việc lo, nếu không thì đã không đi. Một câu về hạn, về sức khoẻ người thân rơi đúng vào chỗ ấy. Lúc đó, việc bỏ ra một khoản tiền để "cho chắc" nghe hợp lý hơn nhiều so với lúc bình thường ngồi ở nhà.
Thứ ba là cảm giác uy tín. Một người mặc áo dài, ngồi bên chồng giấy, cầm bút lông, viết chữ đẹp, dễ được coi là người trong nghề, người của đền. Trong khi đó, phần lớn những người ngồi ở cổng không thuộc ban quản lý di tích. Biết ba cơ chế này, bạn sẽ thấy lúc chột dạ trước lời mời là phản ứng bình thường, và có thể cho mình thêm vài giây trước khi gật đầu.
Lời mời nghe thế nào và thực chất là gì
Những câu dưới đây được người đi lễ kể lại nhiều lần. Đặt lời mời cạnh điều thường diễn ra sau đó giúp bạn nhận ra kịch bản ngay khi nghe câu đầu tiên.
| Câu bạn nghe | Điều thường diễn ra sau đó | Cách nghĩ lại cho tỉnh |
|---|---|---|
| "Năm nay tuổi con vướng lắm." | Mời làm lễ giải ngay tại chỗ, giá chỉ nói khi đã làm xong | Người nói chưa biết gì về bạn ngoài năm sinh; không có gì phải quyết ngay |
| "Lễ thế này chưa đủ đâu con." | Bán thêm mâm, thêm sớ, thêm tiền trình cho các ban | Khách vãng lai sắm lễ vừa sức là đủ phép, hỏi người trông coi nếu băn khoăn |
| "Cứ để cô viết, tuỳ tâm." | Một con số được gợi ý sau khi viết, khó mặc cả | Không có giá trước thì chưa nhận |
| "Vào đây cô xem kỹ cho." | Chuyển sang chỗ khuất, kéo dài thời gian, khó rút lui | Ở lại chỗ đông người, lễ phép từ chối |
| "Làm luôn cho cả nhà, kẻo muộn." | Gộp tên nhiều người, nhân số tiền lên | Không đưa tên tuổi người thân cho người lạ |
Bảng này không nhằm nói mọi người ngồi ở cổng đều như vậy. Nó chỉ giúp bạn nhận ra khi nào một cuộc trò chuyện đang trượt dần sang chuyện tiền, để kịp dừng lại trong khi vẫn giữ được lễ độ.
Một dấu hiệu chung đáng nhớ: lời mời càng gắn với thời gian gấp ("hôm nay mới kịp", "giờ đẹp sắp qua") thì bạn càng nên chậm lại. Nếp lễ thật của các nơi thờ tự hiếm khi đòi người khách phải quyết trong vài phút.
Mấy câu từ chối nhã nhặn
Bạn không cần tranh luận về hạn hay về sớ. Một câu ngắn, lễ phép, giọng đều, rồi bước tiếp là đủ. Dưới đây là vài câu nhiều người đã dùng, bạn chọn câu hợp với mình.
- "Dạ con cảm ơn, nhà con tự lễ được ạ." Nói xong bước tiếp, không dừng lại giải thích.
- "Dạ nhà con có người lo sớ rồi ạ." Câu này hợp khi người mời cứ nhắc mãi chuyện sớ.
- "Dạ con đi lễ thường thôi, không làm lễ giải ạ." Câu ngắn, rõ ý, không mở cửa cho câu hỏi tiếp.
- "Con cần hỏi bố mẹ con đã ạ." Câu này cho bạn đường lui khi đang đi một mình và thấy khó xử.
- Không đưa năm sinh, không đưa tên tuổi người thân khi chưa định nhờ ai việc gì.
- Nếu bị đi theo, bước về phía cổng chính, văn phòng ban quản lý hoặc chỗ có bảo vệ.
Từ chối như vậy không phải thất lễ với nơi thờ tự. Bạn chỉ đang từ chối một lời mời mua dịch vụ, cũng như từ chối một người bán hàng rong ở bất cứ đâu.
Lỡ đã nhận viết sớ, làm lễ thì xử lý thế nào
Có khi bạn đã gật đầu trước khi kịp nghĩ. Đừng tự trách quá; nhiều người cũng từng như vậy. Điều quan trọng là xử lý gọn và rút kinh nghiệm cho lần sau.
- Hỏi lại giá ngay khi thấy họ bắt đầu viết hoặc bày lễ. Nếu con số vượt quá mức bạn chấp nhận, nói rõ là chỉ trả phần đã làm, không làm thêm.
- Không đưa thêm thông tin cá nhân hay số điện thoại, không đồng ý "lễ tiếp lần sau".
- Nếu bị ép trả số tiền vô lý hoặc bị nói lời doạ dẫm, mời người của ban quản lý hoặc bảo vệ đến; ghi nhớ vị trí, đặc điểm của người làm dịch vụ.
- Sau khi về, nếu thấy mình bị lừa dối, bạn có thể phản ánh với ban quản lý di tích hoặc chính quyền địa phương nơi có đền. Nếu có giao dịch chuyển khoản, giữ biên lai.
- Ghi lại cho mình mấy câu từ chối và mức chi dự định cho lần đi lễ sau, để lần tới không phải nghĩ trong lúc đông người.
Bạn cũng nên kể lại với người trong nhà, nhất là bố mẹ lớn tuổi hay đi lễ. Chuyện kể từ người thân giúp nhận ra kịch bản nhanh hơn mọi bài cảnh báo.
Đi lễ có chuẩn bị trước thì ít bị chèo kéo hơn
Người bị chèo kéo nhiều nhất thường là người đến tay không, chưa biết sẽ làm gì. Chỉ cần chuẩn bị từ nhà một chút, bạn đã ít phụ thuộc vào người ở cổng. Sắm sẵn hương, hoa và một ít quả ở chợ gần nhà, gói gọn trong túi. Nghĩ trước ba điều mình muốn thưa: mình là ai, mình mong gì, mình cảm ơn điều gì.
Đọc nội quy dán ở cổng hoặc nhà khách: nhiều nơi ghi rõ không đốt vàng mã trong khu thờ, công đức bỏ vào hòm, không cài tiền lên tượng. Biết nếp của nơi mình đến, bạn sẽ có căn cứ khi ai đó bảo "ở đây phải thế này". Nếu đi cùng người lớn tuổi, hãy thống nhất từ trước là cả nhà không làm lễ giải, không viết sớ ở cổng, để khi bị mời không ai phải lúng túng.
Nếu đi theo đoàn, nên nói trước với trưởng đoàn hoặc hướng dẫn viên rằng gia đình bạn không dùng dịch vụ viết sớ, khấn hộ. Có những đoàn đi lễ được sắp xếp sẵn điểm dừng ở các quầy quen, khách trong đoàn dễ bị dẫn tới đó mà không biết. Nói rõ từ đầu thì đến nơi bạn chỉ việc đi lễ theo ý mình, không ai phải khó xử giữa đám đông.
Cuối cùng, nhớ rằng phần lớn những người làm ăn quanh đền là người bán hàng tử tế, sống nhờ mùa lễ. Từ chối dịch vụ khấn, sớ không có nghĩa là nghi ngờ tất cả. Mua bó hoa, mấy nén hương của họ với giá rõ ràng vẫn là một cách để mùa lễ đi qua vui vẻ cho cả hai bên.
Câu hỏi thường gặp
Đi lễ đền có bắt buộc phải có sớ không?
Không. Với lần đi lễ thường, người đi lễ chỉ cần sắm lễ vừa sức, chắp tay và khấn bằng lời của mình. Sớ thường gắn với các lễ lớn có nếp riêng của gia đình hoặc của nhà đền. Nếu muốn dâng sớ, hãy hỏi người trông coi nơi đó nên làm qua ai, đừng nhận lời người lạ ở cổng.
Người viết sớ ở cổng đền có phải người của đền không?
Phần lớn không phải. Họ thường là người làm dịch vụ tự do quanh khu di tích. Muốn biết chắc, bạn hỏi văn phòng ban quản lý di tích hoặc cụ thủ từ. Người của nơi thờ tự thường không đứng mời khách viết sớ, xem hạn ngay ở lối vào.
Bị nói "năm nay vướng hạn" thì có nên làm lễ giải ngay không?
Bạn không cần quyết định bất cứ việc gì ngay tại cổng đền. Người ta dùng đúng câu ấy với bất kỳ ai và không dựa trên hiểu biết gì về bạn. Nếu gia đình có nếp riêng về chuyện này, hãy về bàn với người lớn trong nhà. Đừng chi tiền vì một câu nói khiến bạn lo.
Từ chối viết sớ có bị coi là thất lễ không?
Không. Bạn đang từ chối một lời mời dịch vụ, không phải từ chối nơi thờ tự. Từ chối bằng một câu lễ phép, giọng nhỏ nhẹ rồi bước tiếp là đủ. Nhiều cụ thủ từ còn khuyên khách nên làm như vậy để giữ khu đền yên tĩnh.
Nếu bị đeo bám trong khu di tích thì báo ai?
Bạn báo ban quản lý di tích, nhân viên bảo vệ hoặc lực lượng giữ trật tự thường có mặt vào mùa lễ hội. Mô tả người, vị trí, việc họ làm. Nếu có dấu hiệu lừa đảo hoặc doạ dẫm, bạn có thể trình báo công an nơi gần nhất.
Có nên xin số điện thoại của người viết sớ để nhờ lần sau?
Bạn nên cân nhắc kỹ. Số điện thoại là cửa để người ta liên lạc lại mời thêm lễ, nhất là khi họ đã biết tuổi, biết chuyện nhà bạn. Nếu cần người giúp nghi lễ trong dịp lớn của gia đình, hãy hỏi qua người thân, họ hàng hoặc chính nơi thờ tự bạn hay đến.